Ulica Karmelicka w Warszawie Spis treści Historia | Otoczenie | Przypisy | Bibliografia | Linki...
Ulice w WarszawieMuranów (Śródmieście)
warszawskiegoMuranówalei „Solidarności”ul. Stawkiul. Edelmanaul. Stawkiścieżkę rowerowąkościoła Narodzenia Najświętszej Maryi Pannykarmelitów trzewiczkowychLesznoal. „Solidarności”Rynek Starego Miastaluteraniekalwiniścicmentarzem ewangelickimLesznoAdolf SchuchLesznoDzielnejal. Jana Pawła IIPawiakuplacu ZbawicielaAnielewiczaZamenhofaPowązkowskiejSzpitala EwangelickiegoJózefa SzanajcyBohdana Lachertagetta warszawskiegoSzpitala Ewangelickiegokościół Narodzenia NMPpowstania warszawskiegopowstaniu w getcie warszawskimGęsiąKL WarschauMuranówBohdana Lachertaul. EdelmanaStawkiwięzienia Gęsiówka
 Warszawa | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| ulica | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Karmelicka | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Muranów | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| Długość: | 1100 m | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 Ulica Karmelicka przy Anielewicza | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Warszawy   ulica Karmelicka | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski  ulica Karmelicka | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego  ulica Karmelicka | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
 52°14′50,8″N 20°59′32,1″E/52,247444 20,992250 | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Getto warszawskie – ulica Karmelicka widziana z ulicy Leszno (maj 1941)
Ulica Karmelicka – jedna z ulic warszawskiego osiedla Muranów, zaczynająca się ślepo w pobliżu alei „Solidarności” i biegnąca na północ do ul. Stawki. Na odcinku ul. Edelmana – ul. Stawki posiada ścieżkę rowerową.
Nazwa ulicy, która po raz pierwszy pojawiła się w dokumentach miejskich w 1682, pochodzi od kościoła Narodzenia Najświętszej Maryi Panny, budowę którego rozpoczął w tym roku zakon karmelitów trzewiczkowych[1].
Spis treści
1 Historia
2 Otoczenie
3 Przypisy
4 Bibliografia
5 Linki zewnętrzne
Historia |
Ulica Karmelicka została wytyczona około roku 1750 w miejscu starszej uliczki, skasowanej w związku z budową klasztoru karmelitów trzewiczkowych przy kościele pw. Narodzenia NMP. W 1762 południową stronę ulicy zajmowały ogrody należące do karmelitów, zaś około roku 1796 powstał budynek klasztoru.
Przy północnej stronie ulicy u zbiegu z ul. Leszno (obecnie al. „Solidarności”) wznosiły się dwa dworki, za nimi w kierunku nie istniejącej dziś ulicy Mylnej ciągnął się ogród o regularnych kwaterach, poprzedzony murowanym przyulicznym domem. Na tyłach owego domu znajdowała się niewielka posesja należąca do Starej Warszawy, na której biły źródła z których czerpano wodę do cystern, przekazywaną następnie drewnianym wodociągiem na Rynek Starego Miasta.
Posesją narożną u zbiegu z Mylną zarządzali wspólnie luteranie i kalwiniści; od roku 1736 mieścił się tam przytułek dla ubogich chorych, wraz z cmentarzem ewangelickim założonym wraz z jurydyką Leszno w roku 1648. W roku 1807 po wyroku sądu sporny grunt podzielono pomiędzy oba protestanckie kościoły: luteranie otrzymali większość terenów dawnego cmentarza oraz szpital, rozbudowany w latach 1835–1837 według projektu którego autorem był Adolf Schuch.
Pierwsze kamienice pojawiły się przy Karmelickiej dopiero w latach dwudziestych XIX wieku w okolicy skrzyżowania z ówczesną ul. Leszno. Około roku 1863 Karmelicka została przedłużona aż do ul. Dzielnej i już w ciągu pierwszego roku swego istnienia nowy odcinek ulicy, nazwany ulicą Nowokarmelicką, został zabudowany pięcioma dwupiętrowymi kamienicami.
W końcu XIX wieku przy Karmelickiej powstawały już wyłącznie trzy i czteropiętrowe domy; jednak niezabudowanych gruntów było już bardzo mało.
W roku 1899 istniał plan przedłużenia Karmelickiej i połączenia jej z Nowokarmelicką, później – Ksawerego Druckiego-Lubeckiego (obecnie jest to fragment al. Jana Pawła II), za pośrednictwem biegnącej przy Pawiaku nieistniejącej już ulicy Więziennej, jednak zamysłu tego ostatecznie nie zrealizowano.
W roku 1908 Karmelicką pojechał elektryczny tramwaj linii 19; początkowo jego trasa wiodła z placu Zbawiciela do pętli znajdującej się u zbiegu Gęsiej (obecnie ul. Anielewicza) i Dzikiej, noszącej dziś nazwę ul. Zamenhofa. Po roku 1915 linię wydłużono aż do ul. Powązkowskiej.
Dwukrotnie planowano rozbudowę Szpitala Ewangelickiego: w roku 1935 według projektu Remigiusza Ostoi-Chodkowskiego oraz w roku 1937 według planów Józefa Szanajcy i Bohdana Lacherta; ostatecznie jednak do nadbudowy gmachu nie doszło.
W 1939 ulica nie odniosła poważnych zniszczeń. W listopadzie 1940 znalazła się w obrębie getta warszawskiego, do którego nie włączono jedynie Szpitala Ewangelickiego. Była główną ulicą łączącą północną i południową część tzw. dużego getta[2]. W 1942 wyłączono z dzielnicy zamkniętej parzystą stronę Karmelickiej, jednak strona nieparzysta wciąż wchodziła w skład tzw. szopów, czyli zatrudniających Żydów niemieckich zakładów produkcyjnych zlokalizowanych na terenie getta.
W latach 1943–1944 Niemcy spalili i zburzyli niemal całą zabudowę szopów i ulicy Karmelickiej. Ocalały jedynie kościół Narodzenia NMP i budynek Szpitala Ewangelickiego (zniszczony w 1944 podczas powstania warszawskiego). Po powstaniu w getcie warszawskim odcinek współczesnej ulicy pomiędzy ulicami: Gęsią (Anielewicza) i Wołyńską (Lewartowskiego) znalazł się w obrębie obozu koncentracyjnego KL Warschau[3]. W miejscu wzniesionego po wojnie budynku pod nr 17a znajdowało się obozowe krematorium[4].
Ostatnie ruiny dawnej zabudowy ulicy rozebrano w roku 1948 podczas budowy osiedla Muranów, zaprojektowanego przez Bohdana Lacherta. Jednocześnie przesunięto bieg ulicy o kilkanaście metrów, skasowano jej początkowy odcinek oraz wydłużono do ul. Anielewicza oraz od ul. Edelmana (dawnej Wołyńskiej, a później Lewartowskiego) do ul. Stawki. W pierwszej połowie lat sześćdziesiątych, po rozebraniu dawnego więzienia Gęsiówka, przebito ostatni odcinek ul. Karmelickiej między ulicami Anielewicza i Edelmana.
Otoczenie |
- Kościół Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Warszawie
- Muzeum Historii Żydów Polskich
- Muzeum Więzienia Pawiak
Skwer Willy’ego Brandta z pomnikiem Willy’ego Brandta
Przypisy |
↑ Kwiryna Handke: Dzieje Warszawy nazwami pisane. Warszawa: Muzeum Historyczne m.st. Warszawy, 2011, s. 154-155. ISBN 978-83-62189-08-3.
↑ Henryk Makower: Pamiętnik z getta warszawskiego październik 1940–styczeń 1943. Wrocław: Ossolineum, 1997, s. 171. ISBN 83-04-02260-5.
↑ Bogusław Kopka: Konzentrationslager Warschau. Historia i następstwa. Warszawa: Instytut Pamięci Narodowej, 2007, s. 629. ISBN 978-83-60464-46-5.
↑ Marek Kozubal. Koniec sporu historyków: wiadomo, gdzie był KL Warschau. „Rzeczpospolita”, s. A6, 12 kwietnia 2017.
Bibliografia |
- Jarosław Zieliński: Atlas Dawnej Architektury Ulic i Placów Warszawy, tom 5. Towarzystwo Opieki nad Zabytkami, 1999, s. 239. ISBN 83-909794-6-2.
- Jerzy S. Majewski, Tomasz Urzykowski: Tu było getto. Tak dziś wyglądają te same miejsca: Najbardziej niebezpieczna ulica getta. warszawa.gazeta.pl, 21.07.2012. [dostęp 23.07.2012].
Linki zewnętrzne |
- Kamienica narożna z ulicą Leszno w drugiej połowie XIX wieku
- Skrzyżowanie Karmelickiej, Nowolipia i Mylnej w latach II wojny światowej
