Mrthfx

Roman Żurowski
Karolina z Kraińskich i Roman Żurowski, 1913 r.
Data i miejsce urodzenia	31 lipca 1886 r. Ulicko Seredkiewicz, pow. rawski, woj. lwowskie
Data i miejsce śmierci	1 lub 2 kwietnia 1944 r. Siedziba Gestapo, al. Szucha, Warszawa
Przyczyna śmierci	pobity na śmierć podczas przesłuchania w siedzibie Gestapo
Miejsce spoczynku	nieznane
Zawód, zajęcie	przedsiębiorca, inżynier architekt
Małżeństwo	Karolina Kraińska (1891-1980), herbu Jelita
Dzieci	Wincenty (1915-1994), Maria (1916-1999), Stanisław (1918-1996), Wanda (1920 zm. młoda), Anna (1922-1943) i Klementyna (1924-2015)
Odznaczenia

Gimnazjalista Roman Żurowski, około 1903 r.

Roman Stefan Dominik Żurowski herbu Leliwa, (ur. 31 lipca 1886 r. w Ulicku Seredkiewicz, zm. 1 lub 2 kwietnia 1943 w Warszawie) – ziemianin, właściciel dóbr Leszków, przedsiębiorca, założyciel fabryki włókienniczej i wytwórni samodziałów Leszczków, inżynier architekt, kolekcjoner sztychów i starodruków.

Życiorys |

Dzieciństwo i młodość |

Urodził się 31 lipca 1886 r. w Ulicku Seredkiewicz, pow. rawski, woj. lwowskie jako pierwsze dziecko Stanisława (1841-1906) i Teresy z Konopków z Mogilan (1858-1952). Ojciec nie odziedziczył po przodkach własnego majątku i zarządzał majątkami innych ziemian, m.in. Fredrów i Skarbków. Miał dwóch braci Stanisława Adama Jacka (1888 -1967) i Józefa Andrzeja Franciszka (1892-1936) oraz jedną siostrę Felicję Bronisławę (1894-1977)^[1].

Pierwszą naukę otrzymał w domu w Podhajczykach, 3 km od miasta powiatowego Rudki, gdzie rodzina się zatrzymała, gdy ojciec zarządzał kluczem majątków Andrzeja Fredry, wnuka Aleksandra Fredry. Egzaminy zdawał z braćmi w szkole w Rudkach^[2]. W 1896 r. wyjechał do szkoły kadetów w Koszycach^[3]. Gimnazjum realne ukończył we Lwowie i maturę zdał w 1903 r. na celująco^[4]. Po maturze rozpoczął studia na kierunku architektury na Politechnice Lwowskiej. Równocześnie podjął pracę zarobkową w biurze architekta Wojciecha Dębińskiego. Po paru latach, razem z architektem Dębińskim zaczął budować kamienice we Lwowie przy ul. Chodkiewicza i Nabielaka. Zaangażowanie w prace budowlane utrudniało mu obronę dyplomu^[a]. Wyjechał na roczne studia do Sterlitz/Monachium i tam na politechnice w ciągu roku zdobył dyplom inżyniera architekta w 1912 r. Powrócił do Lwowa i na własny rachunek wybudował secesyjną kamienicę przy ul. Nabielaka 35. Kamienicę zamienił w 1913 r. na mały majątek ziemski Podłuże należący do inż. Chlebowskiego (300 morgów) położony niedaleko Stanisławowa. Na czas I wojny światowej wydzierżawił majątek swoich krewnych po kądzieli, Kraińskich, w Wyszatycach w województwie przemyskim i ewakuował z Podłuża całą rasową siementalerowską oborę^[5]. Podłuże sprzedał po wojnie i 11 września 1919 r. kupił Leszczków^[6], majątek z 352 ha ziemi, młynem i gorzelnią^[7].

Ziemianin i przedsiębiorca |

W 1923 r. zbudował wraz z żoną fabrykę włókienniczą i wytwórnię samodziałów wełnianych Leszczków, które dzięki wysokiej jakości produktów z 100% wełny i artystycznym uzdolnieniom Karoliny Żurowskiej (tworzyła wzory i nadzorowała proces wykończenia), zdobyły rynek wewnętrzny w Polsce (sprzedawane w 13 sklepach firmowych) jako ekskluzywne materiały ubraniowe. Na wystawach w Paryżu (1937) i w Nowym Jorku (1939) wyroby Leszczkowa zostały wyróżnione nagrodami^[8].

Jako właściciel majątku ziemskiego prowadził oborę zarodową bydła rasy polskiej czerwonej oraz owiec z Pomorza, które rozmnażał baranem rasy Île-de-France, krowy rasy polskiej czerwonej) sprowadzonym z Francji^[9].

Żona i dzieci |

25 czerwca 1913 roku ożenił się z Karoliną z Kraińskich (1891-1980), córką Wincentego (1844-1924) i Heleny z Szumlańskich (1850-1932). Pierwsze dziecko stracili w 1914 roku. U Karoliny odkryto gruźlicę i następnie wyjechała do Szwajcarii na roczne leczenie. W Podłużu urodził się Wincenty (1915-1994) i Maria Helena (1916-1999). Stanisław Andrzej (1918-1996) urodził się w Perespie, majątku rodziców Karoliny, Wanda (1920-zmarła młodo) i Anna (1922-1943, zmarła na Majdanku) urodziły się w Leszczkowie, a Klementyna (1924) w Perespie^[9].

Pawiak i al. Szucha |

30 grudnia 1942 r. został wraz z żoną i trzema córkami aresztowany w mieszkaniu przy ul. Brackiej 13/16. Donos złożył ksiądz greckokatolicki Josyp Kładoczny^[10], konfident Gestapo, sekretarz arcybiskupa Andrzeja Szeptyckiego metropolity Lwowa^[11]. 17 stycznia 1943 r. żona wraz z córkami zostały przewiezione do obozu koncentracyjnego na Majdanku^[12]. Od tego dnia pełnił funkcję korytarzowego na Pawiaku co dało mu możliwość opieki nad więźniami, którzy powracali pobici po przesłuchaniach i pozostawieni sami sobie^[13]. 22 marca przewieziono go na przesłuchanie na al. Szucha. Przesłuchiwał go gestapowiec Lorenz. Wrócił stamtąd mocno pobity. Został przeniesiony do izolatki i w następnych dniach znów przewieziono go do siedziby Gestapo^[b]. 30 marca świadek Ryszard Okuń był konfrontowany z nim leżącym na noszach w "stanie zmaltretowania do najwyższych granic"^[14]. Taką samą konfrontację z początkiem kwietnia relacjonuje Bronisław Mróz-Długoszewski^[15]. Z przesłuchań nie wrócił już na Pawiak. Ciało jego nie zostało odnalezione.

Działalność społeczno-polityczna |

• Prezes Związku Ziemian w powiecie Sokalskim^[9].


• Był zwolennikiem ugody polsko-ukraińskiej i uczestniczył w 1942 r. w tajnym spotkaniu z arcybiskupem greckokatolickim Andrzejem Szeptyckim we Lwowie^[16].


• Planował wybudowanie kościoła w Leszczkowie^[c].


• Miał ugruntowany światopogląd chrześcijański bez uprzedzeń rasowych. W swojej fabryce i majątku zatrudniał Ukraińców i Żydów na równi z Polakami. Po przyłączeniu Austrii do III Rzeszy pomógł wiedeńskiemu laryngologowi pochodzenia żydowskiego prof. Schotzowi wyjechać z Austrii do Polski, a następnie dalej do USA^[17]. W czasie II wojny światowej ukrywał Żydów w swoim majątku w Leszczkowie, m.in. Józefa Formę^[18] i przez krótki czas mecenasa Leona Rothfelda, adwokata z Przemyślanów, ojca Adama Daniela Rotfelda, ministra spraw zagranicznych w 2005 r.^[d]
  

Zainteresowania |

Zamiłowany kolekcjoner sztychów i starodruków. Jego zbiory, jedne z największych w Polsce, zostały rozgrabione przez gestapo w 1943 r.^[19]

Odznaczenia i awanse |

• 
  Order Odrodzenia Polski (ok. 1935, za działalność na polu gospodarczym otrzymał Order Odrodzenia Polski)


• 
  Złot Krzyż Zasługi (ok. 1938, za rozwój przemysłu na wsi polskiej).

Uwagi |

Przypisy |

Bibliografia |

• B. Sokalski, Powiat Sokalski, Lwów 1899.


• Przykład Leszczkowa, Stanisław Piasecki, Prosto z Mostu, Warszawa 26 września, 1937 r., Rok III, Nr 44 (152).


• Fabryka Optymizmu, Wytrwałości i .... Samodziału, Dziennik Polski, Lwów, 16 września, 1937 r. nr 255.


• Leszczków ośrodek rozwijającego się przemysłu włókienniczego, Nowy Głos Lubelski, Rok IV, 3-4 październik, 1943 r. Nr 231, str. 3.


• Ryszard Eugeniusz Okoń, Opis Aresztowania i pobyt na Pawiaku, Warszawa, 8 kwietnia 1950, archiwum rodzinne, ul. Głogowa 12, 05-501 Piaseczno.


• Bronisław Mróz-Długoszewski, Dobry Duch Pawiaka, Warszawa 1950 r., archiwum rodzinne, ul. Głogowa 12, 05-501 Piaseczno.


• Leon Wanat, Za murami Pawiaka, wydanie III, 1960 r.


• 
  Karol Borysowicz, Oświadczenie notarialne, Warszawa, 3 lipca 1962 r., archiwum rodzinne, ul. Głogowa 12, 05-501 Piaseczno.


• Bronisław Wałukiewicz, Oświadczenie notarialne, Warszawa, 17 sierpnia, 1962 r., archiwum rodzinne, ul. Głogowa 12, 05-501 Piaseczno.


• Ryszard Eugeniusz Okoń, Oświadczenie notarialne, Warszawa 31 sierpnia, 1962 r. archiwum rodzinne, ul. Głogowa 12, 05-501 Piaseczno.


• 
  Karol Borysowicz, Leszczków Wspomnienia, 1966, ZNiO, dział rękopisów.


• Stanisław Adam Leliwa Żurowski, Wspomnienia z lat minionych, 1888-1967, ZNiO, dział rękopisów, Pol. 1967-1969. K. II, 316. Mf BN.


• Jerzy Lerski, Emisariusz Jur, Iterim Sp. z o.o., Warszawa 1989 r.


• 
  Roman Aftanazy, Dzieje rezydencji na dawnych kresach Rzeczypospolitej, Tom 6, s. 80-81, ZNiO, 1995.


• Szczepan Siekierka, Henryk Komański, Krzysztof Bulzacki, Ludobójstwo dokonane przez nacjonalistów ukraińskich na polakach w województwie Lwowskim 1939-1947, Wrocław 2006.


• "Leliwici Żurowscy. Z dziejów rodu od XI do XXI wieku", pod redakcją Barbary z Żurowskich Adamieckiej, Warszawa 2008 r.


• Andrzej Włodarek, Klementyna Żurowska [w:] Z Leszczkowa w świat, Kraków 2014.