Mrthfx

Jerzy Mniszech
Data urodzenia	ok 1548
Data śmierci	16 maja 1613
Zawód, zajęcie	kasztelan, wojewoda, krajczy wielki koronny, starosta
Wyznanie	kalwinizm, katolicyzm
Rodzice	Mikołaj Mniszech, Barbara Mniszech
Małżeństwo	Jadwiga Tarłówna
Dzieci	Mikołaj Mniszech (starosta łukowski), Maryna Mniszchówna, Urszula Mniszchówna, Eufrozyna Mniszchówna, Stanisław Bonifacy Mniszech, Stefan Jan Mniszech, Franciszek Bernard Mniszech, Anna Mniszchówna
Multimedia w Wikimedia Commons

Ten artykuł dotyczy wojewody sandomierskiego. Zobacz też: Inne osoby o tym imieniu i nazwisku.

Jerzy Mniszech herbu własnego^[1] (ur. ok. 1548, zm. 16 maja 1613) – kasztelan radomski, wojewoda sandomierski od 1590, krajczy wielki koronny w 1574, żupnik ruski, starosta lwowski w 1593, starosta samborski, sanocki, rohatyński, dembowiecki^[2], starosta szczyrzecki w 1593 roku^[3], starosta sokalski w 1564 roku^[4], organizator i uczestnik Dymitriady.

Życiorys |

Rodzina i edukacja |

Rodzicami jego byli Mikołaj Mniszech podkomorzy nadworny, burgrabia krakowski i Barbara Kamieniecka (zm. ok. 1569).
Wychowywany w rodzinie kalwińskiej, kształcił się na uniwersytetach w Królewcu i Lipsku. Po powrocie do Polski przeszedł na katolicyzm (podobnie jak rodzeństwo i żona) i stał się wielkim darczyńcą Bernardynów Lwowskich. Ożenił się z Jadwigą Tarło (córką Mikołaja Tarło – sekretarza królewskiego i Jadwigi Stadnickiej) i otrzymał w spadku dobra ziemskie m.in. Potok, Dębowiec, Sambor, Laszki Murowane, Chyrów i Bąkowice. W Samborze jako starosta samborski miał swoją siedzibę.

W zawartym małżeństwie z Jadwigą Tarłówną urodzili się:

• 
  Mikołaj Mniszech (1587-1613)


• 
  Maryna Mniszchówna (1588-1614) – mąż: Dymitr Samozwaniec I, Dymitr Samozwaniec II
  


• 
  Urszula Mniszchówna (zm. 1622) – mąż: Konstanty Wiśniowiecki
  


• 
  Eufrozyna Mniszchówna – mąż: Hermolaus Jordan
  


• 
  Stanisław Bonifacy Mniszech (1580-1644) – żona: Zofia Mniszech ks. Hołowczyńska


• 
  Stefan Jan Mniszech - starosta sanocki


• 
  Franciszek Bernard Mniszech (1590-1661) – żona: Barbara Mniszech Stadnicka ze Żmigrodu; ich syn: Jerzy-Jan Mniszech (1664) żonaty był z Anną Chodkiewiczówną


• 
  Anna Mniszchówna – mąż: Piotr Szyszkowski
  

Maryna Mniszchówna wraz z ojcem w niewoli rosyjskiej w Jarosławiu

W 1587 roku podpisał reces, sankcjonujący wybór Zygmunta III Wazy^[5]. W 1589 roku był sygnatariuszem ratyfikacji traktatu bytomsko-będzińskiego na sejmie pacyfikacyjnym^[6].

Związki z Dymitrem Samozwańcem I |

Jerzy Mniszech jako starosta sanocki towarzyszył Samozwańcowi przygotowaniach we Lwowie i przy uczestnictwie oddziałów kozackich oraz grupy wojsk polskich w październiku 1604 roku wkroczył na teren Rosji, gdzie poparła ich część bojarów, masy wiejskie i miejskie oraz kozacy zaporoscy i dońscy. Pod Nowogrodem Siewierskim musiał Mniszech torować sobie drogę orężem, odnosząc zwycięstwo nad Basmanowem – najlepszym wodzem moskiewskim. Po kilku zwycięstwach nad wojskami rosyjskimi cara, zostali pobici pod Dobryniczami i wycofał się do Putywla. Gdy przeciwko znienawidzonym Godunowom, powstanie wzniecili głównie kniaziowie Szujscy, Dymitr Samozwaniec I, pozyskawszy nowe potężne poparcie, już 20 czerwca 1605 r. wraz z Jerzym Mniszechem na czele oddziału konnicy polskiej wkroczył do Moskwy, zarządził spotkanie z wdową po Iwanie Groźnym
– Marią, jako rzekomo swoją matką, a ona rozpoznała w nim swego „syna” Dymitra. Gdy 31 lipca 1605 r. Dymitr koronował się na cara, starał się wynagrodzić Jerzego Mniszcha.

Ponieważ Dymitr zamierzał poślubić Marynę Mniszech, Jerzy Mniszech w zamian za rękę swojej córki Maryny Mniszech zażądał od Dymitra Samozwańca dla niej Pskowa i Nowogrodu, a dla siebie Siewierszczyzny i Smoleńska. Car zgodził się i Mniszech wyraził zgodę na ślub Samozwańca z córką Maryną, który odbył się w Krakowie 22 listopada 1605 r. przy udziale kardynała Bernarda Maciejowskiego i w obecności króla: Zygmunt III Wazy. W kwietniu 1606 r. Mniszech z córką Maryną, przekroczył granicę Rzeczypospolitej.

Po przybyciu do Moskwy, Jerzy Mniszech brał udział 8 maja 1605 r. w uroczystej koronacji swojej córki Maryny na Carową Rosji, w Soborze Uspieńskim na Kremlu, a następnie był obecny jako ojciec 12 maja 1606 r. na ślubie z Dymitrem według obrządku prawosławnego, mimo że pan młody w tajemnicy przeszedł na katolicyzm.

W nocy z 26 na 27 maja 1606 roku spiskowcy napadli na cara i go zastrzelili, a jego ciało spalono, prochy załadowano w armatę i wystrzelono je w kierunku Polski. Mimo że w zamieszkach zabito około 500 Polaków, Jerzy Mniszech wraz z córką ocalał, ujęty przez Wasyla Szujskiego i dwa lata później na mocy czteroletniego rozejmu, w czasie II Dymitriady, po zrzeczeniu się przez Mniszchów, praw do korony, czołowy organizator spisku – nowy car, uwolnił go wraz z Maryną i odesłał w 1608 r. do Polski.

Związki z Dymitrem Samozwańcem II |

Gdy tylko Jerzy Mniszech z córką znaleźli się na wolności, rozpoznali w nowym Samozwańcu swego zięcia i męża. W najgłębszej tajemnicy, za zgodą Jerzego Mniszcha, Dymitr Samozwaniec II poślubił jego córkę, owdowiałą Marynę. W zamian za to, zobowiązał się wypłacić wojewodzie sandomierskiemu 300 tys. rubli, wydać 14 zamków pogranicznych i hojnie wynagrodzić innych Mniszchów.

3 sierpnia 1609 r. Mniszech wraz wojskiem polsko-litewskim pod wodzą hetmana Stefana Żółkiewskiego jako zwycięzca stanął u bram Moskwy. Car Wasyl i jego bracia zostali wydani w ręce Polaków.

W 1610 r. brał udział w bitwie pod Kłuszynem, gdzie Polacy pokonali wojsko moskiewskie dowodzone przez ks. Michała Skopina Szujskiego i zmuszono cara do wyrzeczenia się władzy. W obliczu klęski, bojarzy zdetronizowali cara Wasyla Szujskiego i obwołali carem królewicza polskiego Władysława i 28 sierpnia 1610 podpisali w Moskwie układ w tej sprawie, a Żółkiewski wkroczył do Moskwy.

W 1611 na Sejmie uroczyście przyprowadził jeńców carów Szujskich, którzy złożyli hołd Zygmuntowi III Wazie.

Jerzy Mniszech z córką i z polskimi oddziałami, dowodzonych przez Stanisława Żółkiewskiego, Aleksandra Korwina Gosiewskiego i Mikołaja Strusia w Moskwie, przez kilka lat utrzymywał stolicę do 7 listopada 1612 r. W 1613 r. Jerzy Mniszech zmarł.

W 1614 r. Dymitr Samozwaniec II został zamordowany przez Piotra Urusowa na Niedźwiedzim Ostrowiu – nad brzegiem rzeki Ural.

Na rozkaz cara Michała Romanowa w Moskwie powieszono, carewicza Iwana Dymitra – wnuka Jerzego Mniszcha – syna Maryny a ich poplecznika Kozaka Iwana Zaruckiego, trzeciego męża, wbito na pal.

Bibliografia |

• 
  Stanisław Żółkiewski, Początek i progres wojny moskiewskiej, opr. J. Maciszewski, Warszawa 1966


• Z. Wójcik; Historia powszechna XVI-XVII wieku, Warszawa 1968, s. 310

• DanutaD. Czerska DanutaD., Dymitr Samozwaniec, Wrocław: Zakład Narodowy im. Ossolińskich, 2004, ISBN 83-04-04723-3, OCLC 749738284 .


• 
  Polski Słownik Biograficzny (T.21, s. 465).

Zobacz też |

• Dymitriady

Przypisy |